Dla zwiedzaj帷ych...

W tym dziale znajdziesz wszytkie informacje praktyczne oraz nieco ciekawostek...

Czy wiesz 瞠 … ?

Za wynalazc ko豉 wodnego uchodzi grecki pisarz, wynalazca i mechanik Filon z Bizancjum (2 po這wa III w. p.n.e.). Jest on autorem czterotomowego dzie豉 o mechanice (Mechanika syntaxis, 230 r. p.n.e.), w kt鏎ym opisa m.in. ko這 wodne, iniektor parowy, automaty dozuj帷e, kube趾owy podno郾ik wody typu pater-noster, regulator poziomu oleju w lampie, przegub krzy穎wy oraz kusz. Przypisywany jest mu tak瞠 wynalazek katapulty i atramentu sympatycznego. Z jego opis闚 skorzysta Galileusz, kt鏎y w 1582 r. zbudowa termoskop, przyrz康 pozwalaj帷y na okre郵enie r騜nicy temperatur.


Najstarszym m造nem wiejskim na terenie Polski jest 鈔edniowieczny m造n wodny z miejscowo軼i Mniszek ko這 Grudzi康za. Jego pozosta這軼i odkryto w 2006 r. podczas ratowniczych prac archeologicznych na trasie budowy autostrady A1. Znajdowa si on nad rzeczk Stara M徠awa i posiada ko這 nasi瑿ierne. Pale stanowi帷e podstaw budynku m造na i dojazdu pochodz z oko這 1380 r., za budulec na ko這 wodne 軼i皻o w ko鎍u 1421 r.
(za: http://gniazdo.rodzimowiercy.pl/tekst.php?tekstid=551)



Miejskie Muzeum Historyczne w niemieckim Wolgast (Vorpommern) nazywane jest „M造nkiem do kawy”. Dzieje si tak wskutek podobie雟twa holenderskiej konstrukcji dachu tej zabytkowej budowli do m造nka do kawy. Powsta豉 ona w po這wie XVII wieku i nale篡 do najstarszych w mie軼ie. Pocz徠kowo u篡wano jej wy陰cznie jako spichlerza, ale po po瘸rze miasta (1713) zaadaptowano j na kamienic mieszkaln. Z tego okresu pochodz malowid豉 na belkach sufitu dolnego pi皻ra, jak r闚nie kuchnia na pierwszym pi皻rze. W 1955 r. powsta這 tu muzeum regionalne.
(http://www.wolgast.de/index.php?id=70)



M造nek do kawy wynale幢i Turcy ju ok. 1400 r. Dzia豉 on w spos鏏 podobny do m造nk闚 wsp馧czesnych. Sk豉da si bowiem z cylindrycznej puszki, w kt鏎ej za pomoc korbki obracano dwa pofa責owane stalowe kr捫ki mia盥膨ce ziarna kawy.
(http://www.bogdaniec.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&sub=0&menu=1&artykul=235&akcja=artykul)



Jednym z najstarszych producent闚 r璚znych m造nk闚 do kawy jest firma Peugeot, kt鏎a zacz窸a je wytwarza o wiele wcze郾iej ni samochody, bo ju w 1842 r. M造nki do kawy produkowa te inny potentat motoryzacyjny, brytyjska firma „Bentley”. (http://en.wikipedia.org/wiki/Peugeot
http://www.bogdaniec.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&sub=0&menu=1&artykul=235&akcja=artykul)



Kamie m造雟ki pojawia si w herbach kilku niemieckich miast i wsi, m.in. Hameln, Windischhausen, Sorgensen, Beinhorn, Plaidt, Schmieritz, Börger i Kleinbartloff. Piecz皻owa這 si te nim kilkadziesi徠 polskich rodzin szlacheckich herbu Kuszaba alias Paprzyca oraz Miller.
(http://de.wikipedia.org)



Nazwa „paltrak” na okre郵enie jednego z typ闚 wiatrak闚 pochodzi od holenderskiego s這wa „Paltrock” opisuj帷ego str鎩 („Pfalzrock”) imigrant闚 z niemieckiego Palatynatu (Pfalz), jacy osiedlali si w Holandii.
(http://www.deutsche-muehlen.de/)



Do po. XIX w. na ziemiach polskich wag wosku, 這ju etc. okre郵ano w kamieniach. W zale積o軼i od okolicy wynosi豉 ona ok. 12,8 kg i wywodzi豉 si od ci篹aru kamieni 瘸rnowych.
(http://zarowianie.republika.pl/obyczaje/maszyny_narzedzia_zarna.html)



Wiatraki mia造 sw鎩 j瞛yk. Dzi瘯i odpowiedniemu ustawieniu skrzyde m造narz m鏬 „przemawia” na odleg這嗆 do s御iad闚 lub ewentualnych klient闚.

"Kr鏒ka przerwa w pracy" (1-2 godzin) Skrzyd豉 w tej pozycji („krzy”) ustawiano tak瞠 na noc. ζtwiej je bowiem by這 uruchomi rankiem nast瘼nego dnia.


"D逝ga przerwa w pracy" (1-2 dni) Skrzyd豉 w tej pozycji („no篡ce”) ustawiano w闚czas gdy ostrzono kamienie, usuwano uszkodzenia mechanizmu wiatraka lub gdy nadci庵a豉 burza. Obni瘸no bowiem ich najwy窺zy punkt, w nadziei 瞠 piorun w nie nie uderzy


"Rado嗆" np. z okazji wesela lub narodzin dziecka w rodzinie m造narza


"Smutek" np. z powodu pogrzebu m造narza. Skrzyd豉 w tej pozycji ustawiano r闚nie gdy obok wiatraka przechodzi kondukt pogrzebowy



W 鈔edniowiecznej Norwegii i Danii popularne by造 kamienie m造雟kie wykonane z 逝pk闚 miki. Ich cech charakterystyczn by這 to, 瞠 nie wymaga造 one ostrzenia, tj. nacinania promienistych rowk闚 na powierzchniach miel帷ych.
(http://de.wikipedia.org/wiki/M%C3%BChlsteine_aus_Glimmerschiefer)



Najbardziej popularn dzi pu豉pk na myszy opracowa w 1902 r. Hiram Stevens Maxim (1840-1916), ameryka雟ki wynalazca i konstruktor karabinu maszynowego.
(http://pl.wikipedia.org/wiki/Pu%C5%82apka_na_myszy)

W Niemczech istniej dwa muzea gromadz帷e pu豉pki na myszy. Jedno znajduje si w miasteczku Neroth (Nadrenia-Palatynat), drugie w Güntersberge (Saksonia-Anhalt).

Najbardziej popularn dzi pu豉pk na myszy opracowa w 1902 r. Hiram Stevens Maxim



W muzeum w Policach ko這 Szczecina znajduje si nietypowy, podw鎩ny kamie 瘸rnowy „le瘸k”. Odkuto go w XIX w. dla miejscowego browaru lub m造na.
(http://www.magazynpolicki.cba.pl/?p=4701#more-4701)



Najwy窺zy silos zbo穎wy na 鈍iecie znajduje si w Ulm w Niemczech. Ma 116 m wysoko軼i (陰cznie z antenami 125 m) i mo瞠 pomie軼i 8500 ton zbo瘸. Powsta w 2005 r. na potrzeby m造na „Schapfenmühle” istniej帷ego w Ulm od roku 1452.
(http://www.schapfenmuehle.de/)



Tatarzy i Baszkirzy pos逝guj si od wiek闚 瘸rnami drewnianymi
(http://zarowianie.republika.pl/obyczaje/maszyny_narzedzia_zarna.html)




Badane przez archeolog闚 z瑿y ludzi 篡j帷ych przed upowszechnieniem si 瘸ren rotacyjnych (VI/V w. p.n.e.) maj liczniejsze i wyra幡iejsze rysy oraz ubytki szkliwa, ni z瑿y ludzi, kt鏎zy 篡li po tym okresie. Wynika to st康, 瞠 w m帷e produkowanej na prymitywnych 瘸rnach nieckowatych by這 wi璚ej zanieczyszcze, kt鏎e 軼iera造 ludzkie z瑿y.
(http://archeowiesci.pl/2011/07/25/na-tropie-poczatkow-ery-mlynow/)




字edniowieczne ko這 wodne mia這 od 2 do 4 KM mocy. W XVI-wiecznej Polsce pracowa這 ok. 3 tys. k馧 wodnych.
(http://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%82o_wodne)




Najwi瘯sze ko這 wodne na 鈍iecie powsta這 w 1854 r. i znajduje si na angielskiej wyspie Man. „Great Laxey Wheel” ma 22,1 m 鈔ednicy i s逝篡這 do odwadniania kopalni o這wiu i miedzi. Zasi-lane przez niego pompy wydobywa造 na powierzchni 1100 l wody na minut.
(http://www.iomguide.com/laxeywheel.php) Great Laxey Wheel

Great Laxey Wheel



W regionach 鈍iata, gdzie istnieje konieczno嗆 nawadniania p鏊, wykorzystuje si urz康zenia o nazwie noria. Sk豉daj si one z pionowych k馧 (nap璠zanych przez zwierz皻a, si陰 wiatru lub przez p造n帷 wod) z podwieszonymi 豉鎍uchem wiadrami. Najstarszym przekazem ikonograficznym na ten temat jest fragment mozaiki z syryjskiego miasta Apamea nad Orontesem z roku 469. W pobliskiej Hamie znajduje si 17 takich k馧, z kt鏎ych jedno, b璠帷e najwi瘯szym na 鈍iecie, ma 20 m wysoko軼i.
(http://en.wikipedia.org/wiki/Norias_of_Hama) fragment mozaiki z syryjskiego miasta Apamea nad Orontesem z roku 469

W pobliskiej Hamie znajduje si 17 takich k馧



Angielska fraza „baker’s dozen”, czyli „piekarski tuzin” wywodzi si z ustanowionego w tym kraju w 2 po. XIII w. prawa, zgodnie z kt鏎ym piekarze do ka盥ego tuzina zam闚ionych chleb闚, dodawali trzynasty bochenek, tylko po to, 瞠by ostentacyjnie zaznaczy, 瞠 nie s oszustami. Nieuczciwy piekarz karany by wleczeniem przez miasto za saniami z przywi您anym do szyi bochnem chleba.
(http://en.wikipedia.org/wiki/Dozen) kara dla piekarza



G瘰to嗆 zbo瘸 w stanie zsypnym mierzono do niedawna przy u篡ciu specjalnego przyrz康u zwanego wag holendersk. Przyrz康y wsp馧czesne odnoszone s okresowo do wskaza g瘰to軼iomierza wzorcowego Unii Europejskiej, kt鏎ym jest g瘰to軼iomierz wzorcowy 20 L, przechowywany przez Physikalisch-Technische Bundesanstalt w Braunschweig (Niemcy).
(http://www.uwm.edu.pl/kpichsr/ftp/produkcja%20i%20przechowalnictwo%20ziarna%20zboz%20i%20nasion%20oleistych.pdf; http://www.gum.gov.pl/pl/o-urzedzie/struktura-organizacyjna/zaklady-i-labolatoria/m31_lab_masy/)



皋軟ierze wielu armii od篡wiaj si m.in. chlebem przechowywanym w hermetycznie zamkni皻ych metalowych puszkach. Jest on z regu造 pe軟oziarnisty i wypiekany na parze. Nie zawiera konserwant闚 i jest przydatny do spo篡cia przez ok. 2 lata. Tradycj armii niemieckiej jest chleb typu pumpernikiel pakowany w puszki. Mo積a go bez obaw je嗆 nawet po kilkunastu latach od up造wu daty wa積o軼i. Jest w闚czas jedynie mocno kwa郾y i pachnie … alkoholem.
(http://awr.one.pl/viewpage.php?page_id=28 )



Na potrzeby Wojska Polskiego wypiekany jest m.in. chleb trwa造 篡tni pytlowy. Przechowywany w hermetycznym opakowaniu foliowym ma trwa這嗆 2 lata. 皋軟ierskie do鈍iadczenie pokazuje jednak, 瞠 mo積a go je嗆 tak瞠 d逝go po tej dacie. Wymaga on specjalnego przygotowania do spo篡cia. Najpierw nale篡 zanurzy go w gor帷ej wodzie (ok. 90 st. C), na ok. 30 min. Nast瘼nie odstawi na okres ok. 24 godz. Po tym okresie wyj望 z opakowania foliowego i po 20 min. le瘸kowania pokroi. Chleb od鈍ie穎ny, a nie wyj皻y z opakowania foliowego nale篡 spo篡 w przeci庵u 14 dni.
(http://www.sklep.arpol.net.pl/pl,catalog,pieczywo_trwale__chrupkie_i_suchary_specjalne,8.html)



Ziarna gryki, to z botanicznego punktu widzenia orzechy, czyli rodzaj suchych owoc闚, zamkni皻ych i odpadaj帷ych od ro郵iny matecznej w ca這軼i i okrytych tward, zdrewnia陰 owocni, niezro郾i皻 z nasieniem.
(http://pl.wikipedia.org/wiki/P%C5%82atki_gryczane)



W Islandii wypieka si tzw. chleb gejzerowy. Jest to tradycyjny ciemny chleb 篡tni lub 篡tniopszenny wypiekany, a raczej gotowany, w specjalnie do tego wykopanych do豉ch w okolicach gor帷ych 廝鏚e, gdzie ziemia osi庵a temperatur ok. 100 °C. Pieczenie trwa od 12 do 24 godz.
(http://pl.wikipedia.org/wiki/Hverabrau%C3%B0)



Nazwa pieczywa typu graham pochodzi od nazwiska ameryka雟kiego pastora prezbiteria雟kiego i dietetyka Sylwestra Grahama (1794-1851). By on zwolennikiem rezygnacji ze spo篡wania wysokoprzetworzonej bia貫j m彗i, uwa瘸j帷 otr瑿y za lekarstwo na z貫 nawyki 篡wieniowe. Opracowa zatem technologi wytwarzania nowego gatunku pieczywa pszennego z m彗i pe軟oziarnistej. Aby zapewni dostateczne rozdrobnienie bielma ziarna, a jednocze郾ie uzyska 逝sk w postaci du篡ch p豉tk闚, pszenica przed rozdrabnianiem by豉 czyszczona metod „na mokro”. Z kolei ciasto Graham sporz康za bez dodatku dro盥篡, kt鏎e poddawa samoczynnej, nawet 24-godzinnej fermentacji. Uzyskane bochenki mia造 zbity, ci篹ki mi瘯isz, jednak znajdowa造 zwolennik闚, zw豉szcza w鈔鏚 entuzjast闚 zdrowego od篡wiania.
(http://www.suffield-library.org/localhistory/graham.htm)



Najwi瘯szy konny m造n w Niemczech znajduje si w prywatnym skansenie m造narskim w Gifhorn (Dolna Saksonia). Zbudowano go w 1797 r.
(http://www.muehlenmuseum.de/muehlen.html)



Piekarnia Haverland w Soest (Niemcy) za這穎na w 1570 r. jest najstarsz istniej帷a do dzi piekarni rodzinn w Niemczech i jednocze郾ie najstarszym na 鈍iecie zak豉dem wypiekaj帷ym chleb typu „pumpernikiel”. W XIX w. szczyci豉 si nawet tytu貫m „dostawcy dworu Kr鏊estwa Bawarii”. Pumpernikiel jest ciemnym, razowym, lekko zakwaszonym, chlebem z gruboziarnistej m彗i 篡tniej, cz瘰to z dodatkiem miodu, melasy lub ekstraktu z jab貫k oraz s這du. Ma kolor brunatny lub prawie czarny i jest pieczywem o stosunkowo d逝gim terminie przydatno軼i do spo篡cia (p馧 roku w szczelnym opakowaniu).
Wed逝g jednej z legend z Osnabrück jego nazwa pochodzi od 豉ci雟kich s堯w „bonum paniculum”, tj. „dobry chleb”, kt鏎y wypiekano tam na koszt magistratu w czasie kl瘰ki g這du w XV w. Do dzi jedn z atrakcji tego miasta jest „Pernickelturm” – wie瘸 w kt鏎ej niegdy znajdowa豉 si piekarnia. Z czasem nazw t zacz皻o jednak okre郵a tam … zakalec. Francuzi po zaj璚iu Westfalii w 1807 r., 瘸rtowali 瞠 jest to chleb dobry dla Nickla – konia cesarza („bon pour Nickel”). W 1847 r. angielski pisarz William Makepeace Thackeray (1811-1863) wyda powie嗆 „Targowisko pr騜no軼i”, gdzie jednym z bohater闚 jest Wielki Ksi捫 Pumpernickel.
(http://www.baeckerei-haverland.de/
http://www.arte.tv/fr/l-objet-le-pumpernickel/1008204,CmC=1008206.html )



W 1804 r. w obwodzie zaporoskim na po逝dniowej Ukrainie powsta豉 Mo這czna – najwi瘯sza kolonia mennonit闚 w Rosji. Stanowili j przesiedle鎍y z Prus Zach., kt鏎zy zagospodarowali tam podmok貫 nieu篡tki i za這篡li szereg miejscowo軼i. W鈔鏚 nich znale潭 mo積a by這 m.in. wzi皻e z 真豉w: Muntau (M徠owy), Schönau, Fischau, Lindenau, Lichtenau, Blumstein, Münsterberg, Ladekopp, Schönsee, Petershagen, Tiegenhagen, Ohrloff, Tiege, Blumenort, Rosenort, Fürstenau, Rückenau, Lichtfelde, Schardau, Pordenau, Pastwa, Fürstenwerder, Tiegerweide, Liebenau, Prangenau, Wernersdorf, Grossweide. W 1943 r. resztki mennonit闚 Niemcy deportowali do Wielkopolski, sk康 dwa lata p騧niej Rosjanie wywie幢i ich na Syberi i do Kazachstanu. W鈔鏚 nich byli tak瞠 cz這nkowie rodziny Wiebe spod Malborka.
(http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/M6521.html)



Ko軼ieleczki odegra造 wielk rol w historii niemieckich mennonit闚. Uchwalona w pa寮zierniku 1867 r. nowa konstytucja Zwi您ku P馧nocnoniemieckiego przewidywa豉 bowiem obowi您ek powszechnej s逝瘺y wojskowej i wyklucza豉 wszelkie formy zast瘼stwa od niej. Godzi這 to w przekonania religijne wielu mennonit闚 zachodniopruskich. Ich liderem by Gerhard Penner (1805-1878). W jego domu w Ko軼ieleczkach dosz這 do spotkania 23 przedstawicieli okolicznych zbor闚 i uchwalenia petycji protestacyjnej, kt鏎 niebawem przedstawiono w Berlinie ministrowi wojny Alfredowi von Roon. Nie odnios豉 ona jednak 膨danego rezultatu i niebawem rozpocz窸y si masowe emigracje mennonit闚 z Niemiec. Penner wyjecha do Nebraski w USA.
(http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/penner_gerhard_1805_1878/?searchterm=warnau)



Po upadku Zakonu Krzy瘸ckiego 真豉wy Malborskie zosta造 kr鏊ewszczyzn, czyli w豉sno軼i kr鏊闚 polskich. Ci z kolei, w zamian za po篡czki i inne przys逝gi, oddawali poszczeg鏊ne wsie osobom prywatnym. W ten spos鏏, w po. XVI w. w豉軼icielami Nowego Dworu i okolic zosta Michael Loitz, kt鏎y m.in. sprowadzi osadnik闚 z Niderland闚 – mennonit闚, kt鏎zy przyczynili si do osuszenia i zagospodarowania regionu.
http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekonomia_nowodworska&oldid=27925264