Troch historii...

Gdzie, kiedy i jak funkcjonowa造 m造ny na terenie Pa雟twa Zakonnego, Prus Kr鏊ewskich i Pruz Zachodniech...

M造ny malborskie

Zamek malborski, jako obiekt sto貫czny pa雟twa zakonnego, by w zasadzie samowystarczalny gospodarczo i po zgromadzeniu odpowiednich zapas闚 篡wno軼i m鏬 broni si bardzo d逝go (vide rok 1410).

Przekona si o tym naocznie kr鏊 Polski Kazimierz Wielki, kt鏎y p騧n jesieni 1366 r. bawi w go軼inie u wielkiego mistrza Winricha von Kniprode: W jesieni znalaz si kr鏊 krakowski u mistrza, chc帷 stan kraju pozna. Mistrz wita go jak kr鏊a, uczci te i otwar sklepy i kuchnie i s逝篡 jemu i koniom z wszystkiem, co potrzebne by這. Kr鏊 bawi si tam ochoczo przez trzy dni, prosi te mistrza o co wielkiego, co Braciom nie by這 przykre; pragn掖 bowiem obejrze pomieszczenie domu. Mistrz kaza wszystkie otworzy i kaza kompanowi swemu towarzyszy kr鏊owi i wszystko pokaza. Po obejrzeniu kr鏊 naprawd rzek: mistrzu, omal 瞠 nie zosta貫m zwiedziony, a wiem, kto mi zwodzi, bo mia貫m z wami wojn zacz望, gdy m闚ili, 瞠 brak wam 篡wno軼i. Widz jednak, 瞠 przeciwnie si ma rzecz, bo wszystkiego jest pod dostatkiem. Nie chc z wami wojowa. Moi panowie nie mogli uwierzy, by pr鏂z innych potrzeb wojennych, tyle 篡wno軼i, w zamku by這, jak sam widzia貫m. Po瞠gnawszy si tedy z mistrzem, wr鏂i do domu i do ko鎍a 篡cia zachowa przyja潯 z Zakonem.


Pe軟ym podziwu dla kondycji militarno-gospodarczej malborskiej twierdzy by tak瞠 Guilbert de Lannoy (1386-1462), szambelan dworu ksi璚ia Burgundii i jeden z pierwszych rycerzy uhonorowanych Orderem Z這tego Runa. Go軼i on w Malborku w 1413 r. Mimo niedawnej katastrofy militarnej Zakonu jego stolica wywar豉 na nim wielkie wra瞠nie. Jak pisa: Malbork jest miastem i bardzo mocnym zamkiem, kt鏎y jest skarbcem, zbrojowni i ostoj wszystkich pan闚 z Prus. I jest 闚 zamek zawsze w 篡wno嗆 tak zaopatrzony by wystarczy這 jej dla tysi帷a ludzi na dziesi耩 lat lub dla dziesi璚iu tysi璚y na rok.


Istotn rol w utrzymaniu w豉軼iwej kondycji militarnej zamku spe軟ia造 tak瞠 zak豉dy przetw鏎stwa p這d闚 rolnych, w tym m造ny. Nie dziwi zatem sytuacja, 瞠 te obiekty, kt鏎e by造 po這穎ne w jego pobli簑 by造 軼i郵e kontrolowane przez konwent malborski lub stanowi造 jego wy陰czn w豉sno嗆. Siedziba malborskiego mistrza m造narskiego znajdowa豉 si najprawdopodobniej w „dworze m造雟kim” („molenhoffe”). Niestety, nie mo積a jednoznacznie zlokalizowa tej budowli na terenie zespo逝 zamkowego w Malborku.


M造ny wodne – najstarsze malborskie obiekty przemys這we – usytuowane by造 wzd逝 sztucznego kana逝 wykonanego jeszcze w czasach zakonnych. Bierze on sw鎩 pocz徠ek z jeziora Balewskiego. Do Starego Targu jest jeszcze strumieniem naturalnym, dalej prowadzony jest przekopem powsta造m w pierwszej po這wie XIV w. W pobli簑 Jurkowic krzy簑je si on z G鏎n Tyn. M造n闚k poprowadzono g鏎, 12 m ponad sklepionym tunelem wysoko軼i 4 i d逝go軼i 56 m, kt鏎ym biegnie ciek dolny. T unikatow konstrukcj wykonano w 1408 roku. Do tego czasu wod do fos zamkowych sprowadzano z bli瞠j po這穎nego jeziora D帳r闚ka. W 鈔edniowieczu przebieg kana逝 w Malborku r騜ni si nieco od dzisiejszego: od zakr皻u w rejonie zbiegu ulic Große Geistlichkeit, Langgasse i Neuer Weg (ul. Pi連udskiego, Ko軼iuszki i Piastowska) bieg bowiem prosto ku murom miejskich. Tu, w pobli簑 Bramy Garncarskiej, wpada do fos, op造wa miasto i zamek uchodz帷 do Nogatu wewn皻rzn fos na Przedzamczu i poprzez staw rybny po這穎ny na p馧noc od zespo逝 zamkowego. Na mapie szwedzkiej z 1656 roku zaznaczono te dodatkowe rami M造n闚ki, kt鏎e dobiega這 do po逝dniowowschodniego naro瘸 fos miejskich. Znajdowa si tu m造n st-powy („Pistrinum”/”Stampfmühle”), postawiony prawdopodobnie przez Szwed闚 i przez nich wykorzystywany w czasie obl篹e. Odnoga ta do po這wy XVIII w. zwi瘯sza豉 te wydajno嗆 m造na prochowego, znajduj帷ego si u jej wylotu do Nogatu, w pobli簑 obecnego mostu drogowego. Szwedzi ukszta速owali r闚nie obecny przebieg kana逝 M造n闚ki w rejonie Nowej Drogi. W 1659 roku zasypali jej odcinek przed murami miejskimi i skierowali nurt do nowego koryta, op造waj帷ego postawiony przez nich szaniec przy Nikolaus-Fellensteinstraße (ul. Solna). Do 1913 roku M造n闚ka by豉 w豉sno軼i pa雟twa, kt鏎e pobiera這 czynsz wodny od m造narzy. Po tej dacie trafi豉 bezpo鈔ednio w ich r璚e. Oni te musieli dba o jej stan pocz患szy od jeziora D帳r闚ka. Od czasu do czasu wzmacnianie brzeg闚 faszyn finansowa這 miasto. M造n闚ka malborska M造n闚ka malborska


Poni瞠j wspomnianego jeziora, jeszcze na terenie powiatu sztumskiego, znajdowa si pierwszy z krzy瘸ckich m造n闚, tak zwany „Landmühle” z pocz徠ku XV w. W 1830 roku przeszed on z r彗 簑豉wskich ch這p闚 na w豉sno嗆 pa雟twa, kt鏎e jedena軼ie lat p騧niej wydzier瘸wi這 go jednemu z nich. W 1868 roku m造n kupi豉 rodzina Jasse. Przeprowadzona niebawem gruntowna modernizacja, mimo po瘸ru w 1903 roku, pozwoli豉 na produkcj dzienn rz璠u trzech ton m彗i. By這 to mo磧iwe dzi瘯i szerokiemu gronu dostawc闚 zbo瘸, wynikaj帷emu z dogodnego po這瞠nia zak豉du przy szosie do Gronajn闚. By zdoby nowych klient闚 ju w 1890 roku w豉軼iciele utworzyli przy m造nie szk馧k drzewek owocowych i du篡 sad. W 1912 roku zajmowa造 one powierzchni 60 m鏎g. W trudnych latach po I wojnie 鈍iatowej rodzina Jasse by豉 jednym z nielicznych dostawc闚 鈍ie瞠j sa豉ty, rzodkiewek, kalafior闚, kalarepy, pomidor闚 i og鏎k闚. Produkty te wysy豉no nawet do Elbl庵a i Kr鏊ewca. M造n i przyleg貫 do zabudowania sp這n窸y doszcz皻nie w styczniu 1945 roku. umiejscowienie m造n闚 w Malborku umiejscowienie m造n闚 w Malborku


Ju na terenie dzisiejszego miasta le瘸 Piekarski Staw („Bäckersee”), kt鏎y do osuszenia w 1882 roku zasila drugi m造n – G鏎ny, zwany te Piekarskim (punkt C na planie), wzmiankowany po raz pierwszy w 1401 roku. W 1718 sp這n掖, lecz niebawem, dzi瘯i pomocy kr鏊a Augusta II Mocnego odbudowano go. Jako m造n parowy pracowa do ko鎍a II wojny 鈍iatowej. Istniej帷a od 1401 roku w jego pobli簑 郵uza dzieli豉 wody M造n闚ki, odprowadzaj帷 ich cz窷 do omijaj帷ego miasto kana逝 Ulgi („Vorfluchtgraben”). Dzi瘯i temu systemowi mo積a by這 zabezpieczy Malbork przed nadmiarem wody z wiosennych roztop闚. Co roku na 鈍. Jana zamykano tu M造n闚k by oczy軼i jej koryto. St康 te bra pocz徠ek pierwszy miejski wodoci庵 (w 鈔edniowieczu miejsce to starannie ukrywano w obawie przed zatruciem wody przez ewentualnych wrog闚). Budynek m造na szcz窷liwie przetrwa dzia豉nia II wojny 鈍iatowej. Remontowany w latach 70-tych XX w. ocali m.in. gotyckie, bogate blendowanie w szczycie wsch. m造n g鏎ny

m造n g鏎ny

m造n g鏎ny

m造n g鏎ny

m造n g鏎ny

m造n g鏎ny


Trzecim zakonnym m造nem by folusz z 1400 roku, s逝膨cy bia造m garbarzom i sukiennikom. Do osiedlania ich w Prusach du瞠 znaczenie przywi您ywa tak瞠 kr鏊 Fryderyk Wielki. Z jego inicjatywy umieszczono m.in. zak豉d tkacki w Pa豉cu Wielkich Mistrz闚. Poniewa od 1840 roku w Malborku nie by這 sukiennik闚, folusz przebudowano na m造n zbo穎wy i 鈔utowy „z wielkim ko貫m”. Oko這 1922 roku ostatni jego w豉軼iciel sprzeda m造n miastu, kt鏎e w 1935 roku zdemontowa這 jego urz康zenia, a obiekty przekaza這 Malborskiej Szkole Jazdy Konnej.


Czwarty m造n, zwany 字ednim (punkt B na planie), r闚nie sta na gotyckich fundamentach. W latach 1626-29 Szwedzi dokonali w jego pobli簑 korekty biegu M造n闚ki buduj帷 na miejscu przyleg貫go do stawu jeden z sza鎍闚 (zachowany do dzi w rejonie targowiska miejskiego). Od ko鎍a XIX wieku m造n nale瘸 do cukrowni.


Ju w czasach zakonnych od Furty Ksi篹owskiej we wschodnim murze miejskim poprowadzono do M造n闚ki ulic Gerbergasse (ul. Poczty Gda雟kiej). Przy jej wylocie, nad kana貫m znajdowa si bowiem m造n garbarski, zwany te Mniejszym, do mielenia kory d瑿owej. Od 1399-1400 roku pracowali w nim tzw. czerwoni garbarze. Zaw鏚 ten jednak stopniowo zanika i w 1772 roku naliczono ich w mie軼ie zaledwie dw鏂h. Dlatego te w 1840 roku m造n przerobiono na zbo穎wy. Jego dalsze losy nie s bli瞠j znane.


Sz鏀tym i ostatnim, lecz najwa積iejszym m造nem zakonnym by M造n Zamkowy, inaczej Ma造 lub Dolny, stoj帷y opodal mostku przy Große Geistlichkeit (ul. Pi連udskiego) (punkt A na planie). Jego zbiornikiem zapasowym by du篡 staw rybny zwany „Karpfenteich”. Od chwili budowy by w豉sno軼i konwentu malborskiego i zawsze pracowa na jego potrzeby. Opowiadano nawet o 300-metrowym, podziemnym, sklepionym korytarzu 陰cz帷ym go z zamkiem i biegn帷ym pod M造n闚k. Ostatni w豉軼iciel m造na, Hans Gustav Haak (1898-1974), twierdzi, 瞠 wej軼ie do tunelu zamurowano dopiero w latach trzydziestych XX w., grozi這 bowiem zawaleniem. Przy okazji znaleziono stare monety, bro, naczynia kuchenne i sztu熯e, kt鏎e przekazano do zamku. Granitowe fundamenty budynku mia造 2 m grubo軼i i spojone by造 niezwykle mocn zapraw, do kt鏎ej miano dodawa krwi os堯w. W 1728 roku m造n gruntownie przebudowano daj帷 mu konstrukcj fachwerkow. Kolejne modernizacje i monta nowoczesnych maszyn mia造 miejsce w latach 1910-37. Stare, prymitywne ko這 drewniane zast徙i造 dwie turbiny o mocy 50 KM. Pozwala造 one mieli 12-18 ton zbo瘸 dziennie. Poziom wody spi皻rzano do wysoko軼i 2,5 m. Tu przed II wojn 鈍iatow m造n uzyska nap璠 elektryczny. Obiekt sp這n掖 w trakcie dzia豉 wojennych. Jego ruin wyburzono w latach 50-tych. Pozosta po nim jedynie stopie wodny przy ob. ul. Pi連udskiego. m造n dolny

m造n dolny w 1888 r.

m造n dolny w 1906 r.

m造n dolny w 1960 r.


Po kilku katastrofalnych powodziach oraz nieurodzaju z lat 1845-46 zacz皻o, wzorem Holandii, stawia na 真豉wach wiatraki-pompy do odwadniania p鏊. Oko這 1860 roku w powiecie malborskim pracowa這 ich blisko 800.


Na prze這mie XIX i XX w. w bezpo鈔ednim s御iedztwie miasta Malborka znajdowa造 si dwa wiatraki zbo穎we. Po jednym z nich, o zagadkowej nazwie „Sanssouci”, usytuowanym niedaleko wa逝 w Grobelnie nie pozosta dzi 瘸den 郵ad. Drugi usytuowany by przy ob. ul. Hallera. By to wiatrak typu „holender” wzniesiony w drugiej po. XIX w. W grudniu 1902 r. zosta on powa積ie uszkodzony w trakcie wichury, kt鏎a niemal zrzuci豉 z korony budowli jej g這wic ze skrzyd豉mi. Losy obiektu na prze這mie XIX i XX w. nie s do ko鎍a jasne. Pierwsze wydanie znanego w闚czas przewodnika po mie軼ie autorstwa W. Schwandta (1901) pomija go. Pojawia si natomiast … w wydaniu kolejnym z roku 1908. Niewykluczone jednak, 瞠 w trakcie wspomnianej wichury uszkodzeniu uleg豉 tak瞠 drewniana konstrukcja no郾a obiektu i dlatego rozebrano j ca趾owicie. Pozosta這 po niej do dzi murowane przyziemie, zaadaptowane z czasem na mieszkania.


wiatrak w Malborku (1902)

wiatrak w Malborku (2012)


„Gartenlaube”; nr 2 z 1903 r. (t逝m. M. Dziedzic)
Wiatrak w Malborku uszkodzony przez burz. Gwa速owne burze, kt鏎e przesz造 nad p馧nocnymi Niemcami w nocy z I na II dzie 安i徠 Bo瞠go Narodzenia ubieg貫go roku dokona造 wsz璠zie znacznych szk鏚. Ale szczeg鏊nie straszne zniszczenia by造 spowodowane przez huragan (szalej帷y) na wschodzie Rzeszy. I tak w grudzi康zkim parku miejskim nie tylko po豉ma drzewa a nawet niekt鏎e pnie o 鈔ednicy 0,5 m powyrywa z korzeniami i powywraca. W miejscowo軼i Ciel皻a pow. Brodnica podni鏀 ogromny dach budynku mieszkalno-gospodarczego do g鏎y i przeni鏀 100 m dalej na pole. Podobne szkody odnotowano w miejscowo軼i Bia造 B鏎 ko這 Grudzi康za, dalej w Kwidzynie i Chojnicach oraz w wielu innych miejscowo軼iach. W Skarszewach kilka budynk闚 gospodarczych i dom闚 zosta這 przewr鏂one, a w Szymankowie huragan porwa wagon osobowy i pchn掖 go po szynach z powrotem do Malborka. Cho wagon zderzy si z lokomotyw nadje盥瘸j帷ego z przeciwka porannego poci庵u z Malborka i zosta zrzucony z nasypu, to na szcz窷cie nikt przy tym nie zgin掖. Tak瞠 wiatrak, z naszego zdj璚ia, stoj帷y ko這 starego krzy瘸ckiego miasta Malbork mia teraz ucierpie mniej od szalej帷ej burzy ni kilka tygodni temu przez 瘸r這czn chciwo嗆 szalej帷ych p這mieni. Wiele nowo wybudowanych spichrz闚 nad Nogatem zosta豉 ca趾owicie zniszczona przez huragan a du穎 szcz徠k闚 komin闚 i belkowa wszystkich rodzaj闚 przykry造 rano 26 grudnia wiele ulic i plac闚 miasta. Jak wida na przedstawionym przez nas zdj璚iu, huragan oderwa ca造 dach m造na od podstawy i przesun掖 na bok. Mo積a sobie wyobrazi jak niezwyk豉 si豉 musia豉 by u篡ta do dokonania takiego zniszczenia, 瞠by zorientowa si z jak nies造chan si陰 tamtej nocy burze przetoczy造 si nad ziemi. http://starymalbork.blogspot.com/