M造n zamkowy...

przeczytaj o dawnych m造nach zakonnych, na Zamku Malborskim oraz wsp馧cze郾ie istniej帷ym zabytku...

Obecny m造n zamkowy...

      W 1912 r. Zarz康 Odbudowy naby niemal kompletne wyposa瞠nie powsta貫go w 1826 r. m造na kaszowego z Ko軼ieleczek ko這 Malborka. Sk豉da這 si ono z kieratu, mlewnika, st瘼y, odsiewacza i wialni. Ca這嗆 zestawiono we m造nie zamkowym w roku 1915.

M造n w 2013 roku.

M造n w 2013 roku.


      Zastosowany do nap璠u urz康ze kierat g鏎ny, poruszany by si陰 mi窷ni ludzi. By maksymalnie zredukowa ich wysi貫k przewidziano dwa dyszle, a co za tym idzie stanowiska pracy dla oko這 czterech os鏏. O tym, 瞠 we m造nie mogli pracowa tylko ludzie 鈍iadczy to, 瞠 szczup這嗆 miejsca nie pozwoli豉by porusza si tam zwierz皻om (koniom lub wo這m). Kierat sk豉da si z ruchomego s逝pa osadzonego w dolnym gnie寮zie na pod這dze i g鏎 w belce stropu oraz z umieszczonego wysoko, wielkiego ko豉 palecznego. Na nim spoczywaj trzy wa造 transmisyjne zaopatrzone w cewia. Ka盥y z nich jest przeka幡ikiem ruchu dla mlewnika, st瘼y i odsiewacza.
[kierat: drewno d瑿owe i grabowe, obr鏏ka ciesielska r璚zna, wys. 316 cm, 鈔edn. ko豉 250 cm]

kierat


Wa skierowany w stron mlewnika zwie鎍zony jest wielkim ko貫m palczastym, zaz瑿ionym z ko貫m cewiowym mlewnika umocowanym na d逝gim metalowym sworzniu. Sam mlewnik ma kszta速 sto逝, na kt鏎ym ustawiono z這瞠nie kamieni w obudowie. Nad nimi znajduje si kosz zasypowy z korytkiem podaj帷ym zbo瞠. Na czole sto逝 umieszczona jest inskrypcja „AW BH 1826 JW BM” z trzema ozdobnymi rozetkami i rynienka do zsypywania kaszy. Pod ni sito wprawiane w ruch przez ko這 cewkowe pod sto貫m. Pod sitem szeroka, dwudzielna skrzynia na n騜kach. Z lewej strony skrzyni dostawione schodki, wiod帷e do kosza zasypowego. Przy nich 鈔uba s逝膨ca do regulacji grubo軼i przemia逝.
[mlewnik: drewno d瑿owe i grabowe, obr鏏ka ciesielska r璚zna, wys. podstawy 119,5 cm, szer. 132 cm, wys. z這瞠nia m造雟kiego 24,5 cm, 鈔edn. 95 cm, wys. cewi g鏎nych 25,6 cm, 鈔edn. 28 cm, wys. cewi dolnych 19 cm, 鈔edn. 24 cm, skrzynia: d. 202,5 cm, wys. 72 cm, szer. 82 cm]

mlewnik


Drugi wa, skierowany w stron st瘼y, zako鎍zony jest ko貫m z cewiami, zaz瑿ionymi z ko貫m palczastym wa逝 st瘼y. Wa ten ma pi耩 par zaczep闚 uszakowych, kt鏎e obracaj帷 si unosz sprz篹one z nimi st瘼ory. K這dy te okute s 瞠lazem i usztywnione szerok listw poziom poni瞠j wa逝. Opadaj za do otwor闚 wydr捫onych w st瘼orni wykonanej z jednej, masywnej k這dy drewna ustawionej na klockowatych nogach.
[st瘼a: drewno d瑿owe i grabowe, obr鏏ka ciesielska r璚zna, wys. 317,5 cm, szer. skrzyni 43 cm, d. skrzyni 262 cm, g. skrzyni 28,5 cm, osadzenie wa逝 na wys. 219 cm]

stepa


Trzeci wa skierowany jest w stron odsiewacza otr帳. Zako鎍zony jest niewielkim ko貫m z z瑿atymi naci璚iami, o kt鏎e ociera si listwa umocowana w ruchomym, pionowym s逝pku. 荑 za drgaj帷, porusza sito. Nad sitem umieszczony jest wielki kosz zasypowy, a pod nim pod逝積a skrzynia na wysokich nogach. Drugie, zapasowe sito stoi obok.
[odsiewacz wstrz御akowy: drewno, obr鏏ka ciesielska r璚zna, wys. 65,5 cm, szer. 59,1 cm, d. 133 cm, g. skrzyni 31,5 cm]

odsiewacz


Ostatnim urz康zeniem pozyskanym z Ko軼ieleczek jest wialnia s逝膨ca do oddzielania plew od zbo瘸. Zaopatrzona jest w korb obracaj帷 wewn皻rzny wa z czterema deskami (pi鏎ami) do wytwarzania pr康u powietrza. Na drugim ko鎍u wa逝 znajduj si cztery ko趾i do wstrz御ania ko-rytka pod koszem zasypowym.
[wialnia: drewno, obr鏏ka ciesielska r璚zna, wys. 125,5 cm, szer. 62,5 cm, d. 204 cm]

wialnia


Wymienione urz康zenia (poza wialni) nap璠zane s kieratem. Na jego wie鎍u, licz帷ym 78 z瑿闚, spoczywaj ko豉 cewiowe mlewnika, st瘼y i odsiewacza. Pierwsze posiada 16 cewii, drugie 15, trzecie 9. Dzi瘯i takim proporcjom jeden obr鏒 kieratem powoduje 4,875 obrotu wa逝 skiero-wanego ku mlewnikowi (patrz: schemat). Na jego drugim ko鎍u znajduje si ko這 palczaste o 52 z瑿ach, zaz瑿ione z 10 cewiami ko豉 cewiowego mlewnika. Jeden obr鏒 wspomnianego ko豉 pal-czastego powoduje 5,2 obrotu kamienia 瘸rnowego. W sumie wi璚 – jeden obr鏒 kieratem zmusza biegun mlewnika do 25,35 obrot闚.

Obracaj帷 kierat jeden raz powodujemy te 5,2 obrotu drugiego wa逝, skierowanego do st瘼y. Za-mocowane na jego drugim ko鎍u ko這 o 22 cewiach, zaz瑿ione jest z 36 z瑿ami ko豉 na wale st瘼y. Wa ten obraca si ponad trzy razy (3,172) w trakcie jednego obiegu kieratu wok馧 swej osi. Trzeci, najmniejszy, wa nap璠zaj帷y odsiewacz obraca si 8,66 raza w trakcie jednego obrotu kie-ratu.


   Kwesti nast瘼n s pr璠ko軼i obrot闚 poszczeg鏊nych element闚 maszyn uzyskiwane w trakcie pracy m造na. W oczywisty spos鏏 zale膨 one od szybko軼i obrot闚 kieratu i s multiplikowane przez wielko軼i zastosowanych k馧 z瑿atych i cewiowych. Je郵i zatem obr鏂imy kieratem w przeci庵u 20 sekund, to kamie mlewnika osi庵nie pr璠ko嗆 obrotow 76,05 obr/min, t.j. 1,2675 obr/s, za punkt obrany na obrze簑 kamienia, pr璠ko嗆 liniow styczn ok. 6,77m/s. Kamie wiro-wa wi璚 b璠zie bardzo szybko. Gdyby z t pr璠ko軼i obraca造 si identyczne pod wzgl璠em wielko軼i (0,85 m) ko豉 wozu konnego, porusza豚y si on po drodze z szybko軼i ok. 12 km/godz. W przeci庵u wspomnianych 20 sekund jedna k這da st瘼y opadnie w st徙orni sze嗆 razy i uniesie si nieco ponad 1/3 swego ruchu do nast瘼nego uderzenia. K堯d jest pi耩. Cz瘰totliwo嗆 ich ude-rzania (a co za tym idzie ha豉su wydawanego przez st瘼) wynosi 95 uderze na minut. Mo積a j zatem por闚na z szybkostrzelno軼i przeci皻nego r璚znego karabinu maszynowego z czas闚 II wojny 鈍iatowej. Przy ci篹arze jednej k這dy wynosz帷ym ok. 10 kg, spadaj帷 z wysoko軼i 57 cm, uderza ona w dno st瘼orni z si陰 ok. 50 kg.
Odsiewacz natomiast drga b璠zie z cz瘰totliwo軼i 4,33 wstrz御y na sekund.

Je郵i obracaliby鄉y kierat wolniej, wszystki wyliczone wielko軼i zmieni si wprost proporcjonalnie do tego ruchu. I tak, wykonuj帷 obr鏒 kieratem w ci庵u 40 sekund, spowalniamy cykle pracy wszystkich urz康ze dwukrotnie.


Schemat pracy urz康ze M造na:
a – kierat
b – st瘼a
c – mlewnik
d – odsiewacz

Schemat pracy urz康ze M造na

Wersja alternatywna:
Je郵i za這篡my odwrotnie wa skierowany do st瘼y, to znacznie zmiejszymy jej obroty i cz瘰totliwo嗆 uderze.


Wystawa w M造nie na Zamku Wysokim przybli瘸 dwa podstawowe problemy.

Dzi瘯i eksponatom zgromadzonym jeszcze przez konserwator闚 niemieckich ukazuje XIX-wieczn kaszarni 簑豉wsk, za informacje zawarte na planszach zapoznaj zwiedzaj帷ych z dziejami m造narstwa, w tym tak瞠 na terenie dawnego pa雟twa Zakonu Krzy瘸ckiego. Pozosta貫 obiekty zgromadzone na wystawie pochodz z zabytkowego wiatraka 簑豉wskiego w Palczewie i od os鏏 prywatnych.

Przeprowadzona w latach 2011-12 konserwacja i rekonstrukcja ubytk闚 urz康ze m造雟kich, pozwala je uruchamia w razie potrzeby. Prace wykona Pan Jaros豉w Jankowski z synem z firmy „Jardi” z Leszna.